خرید و دانلود نسخه کامل مقاله در مورد حجیت

مقاله در مورد حجیت

چکیده
فقه اجتهادی و احکام شریعتی مبتنی بر منابع اجتهاد و پایه‌های معتبر شرعی است نخستین آن قرآن است که خداوند در ضمن حدود پانصد آیه اصول احکام و قوانین کلی را بیان فرموده است و دومین منبع مهم سنت می‌باشد که راه رسیدن به سنت یا قطعی است و یا غیر قطعی و راه رسیدن به سنت چند گونه است : 1- خبر متواتر 2- خبر واحد مقرون و محفوف به قرائنی که موجب قطع به صدور آن می‌شود ولی این گونه اخبار کم هستند. یکی از راه‌های غیر قطعی رسیدن و دستیابی به سنت خبر واحد است تحقیق در زمینه خبر واحد مهم و ضروری است زیرا بیشتر احادیث نقل شده از پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) از نوع خبر واحد است بنابراین فقیه ناچار است که بیشتر احکام و قوانین را از احادیث غیر متواتر استفاده و استنباط کند بدین جهت، تعیین اعتبار و عدم اعتبار خبر غیر متواتر، نقش حساس و تعیین کننده‌ای در صحنه اجتهاد و فقاهت دارد.
عده‌ای از دانشمندان اصول، مانند سید مرتضی و پیروانش، برای خبر واحد خالی از قرینه، اعتباری قائل نیستند و در مقابل، مشهور اصولیین نظیر شیخ طوسی و پیروانش برای چنین خبری ارزش و اعتبار قائل هستند و برای اثبات ادعای خود دلائلی ذکر می‌کنند اگر چه این دلائل یکسان نبوده و از هماهنگی برخوردار نیستند خصوصاً تا زمان شیخ مرتضی انصاری. البته در مقام عمل هر دو گروه به اخباری که در کتب معروف و معتبر مانند کتب اربعه آمده است استناد کرده‌اند ولی سید مرتضی و پیروانش از این جهت به آنها عمل کرده‌اند که آنها را خبر واحد همراه با قرینه حساب کرده و علم آور دانسته‌اند و شیخ طوسی و پیروانش از این باب به آنها عمل کرده‌اند که آنها را ظنّ‌آور دانسته ولی برای حجیّت آنها دلیل اقامه کرده‌اند.
و جمهور علماء اهل سنت بر این باورند که خبر واحد به نفسه مفید علم نیست ولی احمد بن حنبل می گوید خبر واحد به نفسه مفید علم است و این قول را ابن حزم از داود ظاهری و حسین ابن علی کرابیسی و حارث و خویزمنداد از مالک ابن انس حکایت کرده اند و بعضی هم قائل هستند که اگر مقارن قرینه باشد موجب علم می شود مانند نظام ، جوینی ، غزالی ، آمدی ، رازی ، بیضاوی و حجر العسقلانی و رأی ظاهر هم همین است و جمهور اهل سنت عمل به خبر واحد را واجب دانسته اند و به کتاب و آثار و اجماع تمسک کرده اند که در متن بحث شده و کسانی مانند قاسانی و رافضه و ابن داود و ابن علیه و عبدالله الأصم عمل به خبر واحد را جایز ندانسته اند.
در این رساله دلیل های هر دو گروه مورد بررسی قرار داده شده و به ناهماهنگی که در آوردن دلیل ها هست اشاره شده مثلاً شیخ طوسی استدلال به آیات را به کلی نفی نموده و تنها دلیل حجیّت خبرواحد را اجماع معرفی کرده است. بعضی‌ها به آیات و برخی به سیره عقلاء و… استناد جسته‌اند ولی از زمان شیخ انصاری دلیل‌ها در قالب خاصی قرار گرفته و بعد از ایشان تقریباً همه اصولیین در قالب مطالب او بحث کرده‌اند. عده‌ای از بزرگان علم اصول مانند مرحوم محقق قمی از راه دیگری حجیّت خبر واحد را ثابت کرده‌اند و آن راه، دلیل انسداد می‌باشد. دلیل انسداد که نتیجه‌اش حجیّت ظن مطلق است تمام ظنون از این راه حجّت می‌شوند از جمله خبر واحد.
نکته مهم این است که قائلان به انسداد باب علم و حجیّت ظن مطلق، برای ظنونی که شارع از تبعیت آنها نهی کرده مانند قیاس، هیچگونه ارزش و اعتباری قائل نیستند. مرحوم صاحب معالم هم در چهار دلیلی که برای حجیّت خبر واحد آورده مهمترین آنها را که دلیل چهارم انسداد است می‌داند.
بعد از مرحوم شیخ انصاری و آخوند خراسانی و میرزای نائینی، این دلیل مورد توجه مراکز علمی دینی قرار نگرفت به طوری که امروزه در حوزه‌های علمیه وقتی فرائد الاصول را مثلاً‌ تدریس می‌کنند به دلیل انسداد که می‌رسند می‌گویند این دلیل رد شده و کسی قائل به آن نیست و لذا تدریس نمی‌کنند البته امروزه نیز برخی از محققان برای آن ارزش و اعتبار قائل هستند از جمله دکتر علیرضا فیض از حجیّت ظن مطلق دفاع می‌کند و می‌فرماید : «دلیل انسداد کارگشائی می‌کند و حلال مشکلات فقیه است».
در مجموع به این نتیجه رسیده‌ایم که همه فقها و اصولیون هر چند با مبانی مختلف به اخباری که در کتابهای معروف مانند کتب اربعه آمده است استناد کرده و آنها را حجّت دانسته‌اند.
کلید واژه : حجت ، خبر واحد ، ظن ، اجماع ، مشهور ، روایت ، آیه ، سنت
مقدمه
پرسش اصلی تحقیق : خبر واحد چیست و اعتبار آن نزد فریقین به چه میزان است ؟
تبیین مسئله :
یکی از امارات ظنیه ای که برای اثبات حکم شرعی فرعی الهی بکار می رود اخبار و روایات است اخبار هم دو نوعند یکی خبر متواتر و دیگری خبر واحد و خبر واحدی که همراه با قرائن باشد و قرائن موجب علم به صدق آن شود بی تردید چنین خبری حجت خواهد بود ولی خبری که مجرد از قرینه باشد بحث در اینجاست و در باره حجت و شرایط حجت بودنش اختلاف نظر فراوانی میان اصولین امامیه و عامه وجود دارد البته باید توجه داشت که هسته اصلی اختلاف نظر بویژه نزد علمای امامیه وجود و عدم وجود دلیل قطعی بر حجیت خبر واحد است. وگرنه ظن به تنهایی حجت نیست ما در این رساله سعی می کنیم تا ادله منکرین و موارد اتفاقی و اختلافی را با مقایسه بین دیدگاهای امامیه و اهل سنت بیان کنیم.
سابقه تحقیق
با توجه به بررسی های صورت گرفته در زمینه مورد بحث این نتیجه حاصل می شود که موضوع تحقیق در لا به لای آثار اصولین امامیه وعامه مطرح شده اما این دسته از کتابها به طور مستقل به این بحث از دیدگاه تطبیقی کم پرداخته اند. و کتابی که به طور مستقل این موضوع را به طور جامع بررسی کند وجود ندارد.
فرضیه ها :
1- به نظر می رسد خبر واحد خبری است که به حد تواتر نرسیده باشد اگر چه راویان خبر تعداد شان زیاد باشد.
2- از نظر امامیه خبر واحد همراه با قرینه حجت است.
3- از نظر بعضی از اصولین متقدم و اهل سنت خبر مجرد از قرینه اعتباری ندارد و حجت نیست .
اهداف تحقیق :
1- اهداف علمی : با در نظر گرفتن ویژگیهای علمی تحقیق اهداف عمده این پژوهش دستیابی به حجت خبر واحد است که ببینیم خبر های واحدی که در کتابهای معروفه وجود دارد حجیت هستند یا نه و اثبات احکام با حجیت خبر واحد حاصل می شود .
2- ابعاد کاربردی تحقیق : بر اساس آنچه گذشت و با توجه به اینکه پیش بینی می شد نقش حجیت خبر واحد به صورت کلی در اصول فقه و موسسات آموزشی و مراکز تخصصی اصول فقه مورد توجه خاص می باشد علاوه بر آن در کتابهای فقه و اصول و کتب معروفه که اخبار واحد زیاد هست می تواند کاربرد داشته باشد.
3- ضرورت های خاص انجام تحقیق : با توجه به نبودن یک تحقیق و کتاب مستقل بر آن شدیم تا با استفاده از مطالب موجود در لابه لای کتابهای فقهای شیعه و تطبیق آن با نظرات اهل سنت یک تحقیق در این زمینه بوجود آوریم که ضمیمه مناسبی برای حل مشکل این موضوع فراهم شود.
جنبه نو آوری تحقیق :
مقایسه بین اصولین امامیه و عامه به صورت دقیق نسبت به حجیت خبر واحد
نوع روش تحقیق :
با توجه به ماهیت موضوع ، اهداف ، شیوه گرد آوری اطلاعات نظری می باشد. در این روش از روشهای استدلال و تحلیل عقلانی استفاده می شود و بر پایه مطالعات کتابخانه ای و استفاده از نرم افزار های کامپیوتری انجام می گیرد. بنابر این تبیین و تحلیل بایسته های موضوع در راستای کشف و تحلیل حقیقت انجام می پذیرد.
رساله حاضر شامل سه بخش می باشد که در بخش اول از کلیات بحث می شود و بخش دوم شامل حجیت خبر واحد است و در بخش پایانی یعنی بخش سوم درباره سنت از نظر عامه گفتگو می شود
بخش اول : کلیات
بخش اول : کلیات
مقدمه
بخش اول شامل کلیات است که دارای سه فصل می باشد که در فصل اول درباره خبر بحث می شود و در فصل دوم از سنت و در فصل سوم از حجت و ظن گفتگو می شود.
فصل اول : خبر
فصل اول شامل دو مبحث است که در اوّلی تعریف خبر و در دوّمی از اقسام خبر بحث می شود.
مبحث اول : تعریف خبر
مبحث اول شامل سه گفتار است که به ترتیب خبر از نظر لغت، خبر از نظر اصطلاح، خبر از نظر اصطلاح بحث می شود.
گفتار اول : خبر از نظر لغت
خبر در لغت به معنای «ما ینقل و یتحدث به و جمعه اخبار و اخابیر» یعنی خبر در لغت به معنای آنچه از آن نقل می شود و بوسیله آن حدیث می شود وجمع آن اخبار و اخابیر است و به این هم قرآن اشاره کرده که «اذ قال موسی لاهله انی آنست ناراً سآتیکم منها بخبر» و همچنین شیخ طوسی (ره) در عده می فرماید:« حد الخبر ما صح فیه الصدق او الکذب » ظاهر از کلام شیخ اینست که مراد از حد خبر یعنی قید برای معنی لغوی است یعنی در ذات خبر احتمال صدق و کذب وجود دارد با قطع نظر از خصوص مخبر.
گفتار دوم : خبر از نظر اصطلاح
خبر در اصطلاح اصولین آنچیزی است که از سنت معصوم حکایت می شود و ظاهر اینست که معنی خبر و نباء یکی است همچنانچه در قول خداوند تبارک و تعالی آمده : « ان جائکم فاسق بنباء »
گفتار سوم : علاقه بین خبر و حدیث و اثر
خبر و حدیث و اثر در زبان محدثین وفقهاء و در کتابهای آنها به یک معنی است و آن حکایت سنت است یعنی حکایت قول و فعل و امضاء یا تقریر است . همچنانکه گفته اند « حدّث أو حدثنی فلان – اخبر أو خبّر فلان- الماثور عن فلان او اثر عن فلان » گرچه نزد لغویین بین این کلمات فرق است ولی بحث لغوی خارج از بحث اصولی مختصر است .
صاحب قوانین گفته است « الخبر قد یطلق علی ما یرادف الحدیث- کما هو مصطلح ارباب الدرایۀ- و قد یطلق علی ما یقابل الانشاء»
مبحث دوم : اقسام خبر
به طور کلی اخبار از قول معصوم و نقل قول معصوم دو نوع است :
1- به صورت خبر متواتر 2 – به صورت خبر واحد
گفتار اول : خبر متواتر
خبر متواتر خبری است که به خاطر صدورش از معصوم علم حاصل می شود و عمل به آن واجب است به خاطر علم به صدورش وحجیت علم ذاتی است به عبارت دیگر در منطق آمده که خبر متواتر عبارت است از خبری که برای مخاطب و شنوده آرامش نفس و اطمینان خاطر بیاورد آنگونه که سکون و آرامش که شک را از دل بزداید و درخت یقین را در سرزمین دل بکارد و این آرامش خاطر از راه گزارش جماعت بسیاری باشد که به حسب عادت توافق اینهمه انسان بر کذب محال و ممتنع باشد نظیر علم ما به وجود مکه ، به کلام الله بودن قرآن و غیره و بعضی عدد مخبرین برای حصول تواتر را معین در عدد مخصوصی کرده اند که اشتباه است و معیار حصول یقین از شهادت آنها بر نبود تواطی وتوافق این همه انسان بر کذب است که مفصل در منطق بحث شده است.
الف – اقسام خبر متواتر
خبر متواتر بر سه قسم است: 1- تواتر لفظی 2- تواتر معنوی 3- تواتر اجمالی تواتر لفظی عبارت است از اینکه حدیثی با الفاظ و عبارات معین و مشخص در حد تواتر برای ما نقل شود مثل حدیث ثقلین « انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابداً » و یا حدیث ولایت « من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه ».
تواتر معنوی عبارت است از اینکه روایات گوناگونی در موضوعات گوناگون به لسانهای گوناگون وارد شده که از لحاظ لفظ و عبارت تواتری در کار نیست ولی تمام این احادیث متفاوته بالتضمن و بالاتلزام یک مطلب را دلالت دارد که قدر جامع بین همه آنها است مانند احادیث اشتراک احکام بین عالم وجاهل و مانند شجاعت امیر (ع) که از صحنه های متفاوت و وقایع متعدد بالملازمه استفاده میشود از قبیل حادثه شگفت آور لیلۀ المبیت و دفاع جانانه علی (ع) در جنگ احد از وجود گرامی رسول خدا (ص) و به خاک افکندن فارس یلیل در جنگ احزاب و کندن در قلعه خیبر و نابود کردن مرحب خیبری و… که لازمه این کارها وجود یک دنیا شجاعت و شهامت است مثال دیگر مانحن فیه از همین قرار است که روایات مختلفه در موضوعات متعدده با بیانات متفاوته وارد شده ولی از مجموع آنها بالملازمه حجیت خبر واحد استفاده می شود. تواتر اجمالی عبارت است از اینکه روایات مختلفه در
موضوعات متفرقه ذکر گردیده که هیچ کدام در لفظ اتفاق و تساوی ندارند و در معنای واحد هم شریک نیستند فقط چیزی که هست آنست که ما اجمالاً یقین داریم که بعضی از اینها حتماً از معصومین (ع) صادر شده زیرا عادتاً محال است که تمام این روایات کاذبه باشد
ب – شرایط خبر متواتر
1- باید راویان خبر متواتر عده زیادی باشند به طوری که تبانی آنها بر دروغ گغتن عادتاً محال باشد. 2- در تمام واسطه ها باید تعداد راویان برای حصول علم کافی باشد بدین معنا که هرگاه مثلا خبری از معصوم با ده واسطه رسیده باشد باید هر یک از این واسطه ها خود به تعداد کافی برای حصول علم ، راوی داشته باشد
3- غزالی شرط دیگری را برای تحقق تواتر لازم شمرده و آن این است که هر یک از راویان خود به آنچه روایت می کند علم و یقین داشته باشد نه از روی گمان نقل کرده باشد چه در اینصورت مضمون مشکوک ومظنون نمی تواند برای دیگران موجد علم و یقین باشد میزای قمی این شرط را لازم ندانسته و می گوید اگر برخی از آنان از روی علم و برخی از روی ظن و گمان هم نقل کنند کافی است.
ج – تعداد مخبرین در باب خبر متواتر
بعضی می گویند باید تعداد لااقل 5 نفر باشند « لان مادونه کالأربعۀ لا یفید العلم و الا لحصل العلم من شهادۀ الشهود الاربعه فی باب الزنا فلم یحتج الی التزکیه و هو باطل بالضرورۀ » بعضی دیگر میگویند باید تعداد مخبرین حداقل باید 12 نفر باشند لقوله تعالی « و بعثنا منهم اثنی عشر نقیباً» و بعضی می گویند باید 20 نفر باشند بقوله تعالی « ان یکن منکم عشرون صبرون یغلبوا ماتین » بعضی دیگر می گویند باید 40 نفر باشد بقوله تعالی « یا ایها النبی حسبک الله و من اتبعک من المومنین » که 40 نفر بودند برخی می گویند باید تعداد 70 نفر باشد بقوله تعالی« واختار موسی قومه سبعین رجلا » بعضی می گویند باید تعداد مخبرین 114 نفر باشد به دلیل اینکه سوره های قرآن 114سوره است بعضی می گویند باید تعداد مخبرین 313 نفر باشد به دلیل
اینکه تعداد اصحاب نبی در جنگ بدر 313 نفر بودند حق آنست که عدد خاصی ملاک نیست و دلیل هم ندارد بلکه ملاک عبارت است از اخبار جماعتی که عادتاً اجتماع آن همه افراد بر کذب مستحیل باشد.
گفتار دوم : خبر واحد
خبر واحد : هر خبری که به نفسه موجب قطع نشود و متواتر نباشد خبر واحد نامیده می شود هرچند سلسله راویان آن واحد نبوده بیش از یکی باشد.
بحث خبر واحد به اعتراف محققین و صاحب نظران این بحث از امهات مباحث اصولیه است و هیچ بحثی به پایه آن نمیرسد به دلیل اینکه در دوران غیبت 90 درصد احکام را ازطریق خبر واحد تحصیل می کنیم و تنها 10در صد احکام است که به طور قطع و یقین برای ما معلوم می گردد از قبیل ضروریات دین و مذهب و یا اموری که با خبر متواتر و یا خبر واحد مع القرینه القطعیه حاصل می شود بنابر این بسیار به جا است که عالم اصولی به این بحث ها عنایت بیشتری داشته باشد.
خبر واحد عبارت است از هر خبری که به درجه تواتر نرسیده باشد مساوی است که راویان آن کم یا زیاد باشند.
الف – اقسام خبر واحد
خود خبر واحد بر دو قسم است :
1- خبر واحد که محفوف به قرائن قطعیه است 2- خبر واحدی که محفوف به قرائن قطعیه نیست. قسم اول : عبارت است از خبرهاییکه با آیات قرآن و یا با سنت متواتره و یا با اجماع محصل قطعی و یا با حکم عقل قطعی موافق و هماهنگ باشد چنانکه شیخ در رسائل فرموده و مثال عرفی آنرا صاحب معالم و فصول و قوانین زده اند و آن اینکه شخصی خبر دهد به موت فرزند پادشاه و اطراف کاخ سیاه پوش گردد و مخدرات حرم با شیون و زاری بیرون آیند و رادیو مارش عزا بنوازد و…اینها قرائن صدق خبر است این قسم از خبر واحد همانند خبر متواتر حجت است زیرا مفید علم و یقین است و وقتی علم آمد حجت اش ذاتی است و بالاتر از علم چیزی نیست که حجیت علم به آن منتهی شود « لیس القری وراء عبادان » البته قرائن صدق گاهی خارج از کلام است که مثالش ذکر شد وگاهی داخل خود کلام است مانند
حدیث امام حسن عسگری که شیخ در رسائل می فرماید « اللایح منه آثار الصدق » و یا مانند نامه امام علی (ع) به مالک اشتر که به قول بزرگان خود این متن شهادت می دهد که سخن معصوم است و از فکر غیر معصوم تراوش نکرده است.
قسم دوم : خبر واحد مجرد از قرائن قطعیه گاهی به کلی از قرائن عاری و برهنه است وگاهی همراه با قرائن ظنیه و اطمینانیه است ولی به سر حد یقین نمی رسد مثل اینکه مشهور علما به آن حدبث عمل کرده اند و یا اجماع منقولی موافق با آن حدیث است و یا حدیث معتبری هماهنگ اوست و.. با این بیانات خبر واحد سه قسم می شود.
1- خبر متواتر 2- خبر های واحد همراه با قرائن قطعیه 3- خبر های واحد مجرد از قرائن قطعیه از این اقسام قسم اول و دوم قطعاً و جزماً حجت است انما الکلام در قسم سوم است که میان علمای شیعه و سنی اختلاف است که آیا خبرهای واحد بدون قرائن قطعیه حجیت دارند یا نه ؟ این نزاع در نزد علمای شیعه در حقیقت برمی گردد به یک نزاع دیگری وآن اینکه آیا دلیل قاطع بر حجیت خبر واحد قائم شده یا خیر؟ دلیل مطلب آن است که علمای شیعه بالاتفاق می گویند : خبر واحد مجرد مفید ظن است و ظن بما هو ظن ارزشی ندارد و ما حق نداریم اعمالمان را طبق ظن منطبق کنیم فلذا تمام نکته در اینجاست آیا خبر واحد مجرد از قرائن پشتوانه قطعی دارد یا نه؟ و اگر دارد مقدار دلالت آن ادله چیست؟
آن کسانی که طرفدار حجیت خبر واحد هستند از قبیل شیخ طوسی و اکثریت مطلق شیعه الی یومنا هذا، ادعا دارند که ما چنین دلیل قاطع و پشتوانه قاطعی داریم وآن کسانی که منکر حجیت خبر واحدند همانند سید مرتضی و پیروان ایشان مدعی اند که ما چنین دلیل قاطعی بر حجیت خبر واحد نداریم حال که معلوم گردید که نزاع در حجیت بر میگردد به نزاع در وجود دلیل قاطع بر حجیت وارد بحث می شویم. در مسئاله اقوالی وجود دارد که بعضی ها در حاشیه افراط گام برمی دارند وگروهی در میدان تفریط قدم می زنند و اکثریتی در راه وسط هستند وجمعاً سه قول است.
1- گروهی از دانشمندان می گویند : خبر واحد مجرد از قرینه مطلقاً حجیت ندارد و آنها عبارتند از سید مرتضی و سید ابن زهره و علامه طبرسی صاحب مجمع در ذیل آیه نباء و قاضی ابن براج و ابن ادریس، این دسته برای اثبات مدعای خویش آیاتی از قرآن و روایاتی از سنت و به اجماع علما تمسک کرده اند و مرحوم مظفر فقط به اجماع اشاره کرده،

فایل : 263 صفحه

فرمت : Word