خرید و دانلود نسخه کامل مقاله کامل نقش و سهم بازرگانان در جنبش مشروطیت ایران

مقاله کامل نقش و سهم بازرگانان در جنبش مشروطیت ایران

بررسی منابع و مآخذ
منابع و مآخذ عمومی:
منظور از عمومیت منابع در این پژوهش، آن دسته از منابعی است که در مورد چهار ایالت عمده ایران به ارائه اطلاعات و گزارش پرداخته‌اند و در مورد هر ایالتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در صفحات بعد منابع خاص هر ایالت هم ذکر خواهد شد.
1ـ روزنامه‌ها:
از مهمترین اقدامات اساسی در ایجاد تحول و آگاهی در بین مردم چاپ و نشر روزنامه بود. این اقدام در ایران از دوره ناصری شروع شد. روزنامه‌های دولتی تاثیر چندانی در بیداری افکار و اذهان مردم نداشتند چون در چارچوب خواسته‌های نظام حاکم و تایید مقامات مملکتی گام بر می‌داشتند.
اساساً تاثیر اساسی در تحولات و گزارش از پیشرفت جهان و ایجاد آگاهی در بین گروههای اجتماعی از سوی روزنامه‌های غیردولتی بخصوص روزنامه‌های فارسی زبان چاپ شده توسط ایرانیان در خارج بود.
روزنامه اختر از سال 1292 هـ.ق توسط آقامحمد طاهر تبریزی از آزادیخواهان در استانبول منتشر شد. این روزنامه پیشگام روزنامه‌های فارسی زبان در ایجاد زمینه‌های جنبش مردم و اولین روزنامه فارسی بود که از اهمیت قانون سخن می‌گفت.
روزنامه اختر در هفته دوبار دوشنبه و چهارشنبه در هشت صفحه چاپ می‌شد و تا سال 1308 هـ.ق ادامه حیات داد. این روزنامه به خاطر مطالب تحریک‌آمیزش مخفیانه وارد ایران می‌شد و عمده واردکنندگان آن به ایران بازرگانان بودند.
این روزنامه در وقایع حساس و پراهمیت همچون انعقاد انحصارنامه رژی تنباکو با چاپ مقالات شدیداللحن و پرداختن به ابعاد خسارت و زیان اجرای چنین قراردادی از عوامل آگاهی مردم و جنبش عمومی شد، روشنفکرانی همچون میرزا آقاخان کرمانی از جمله مولفان مقالات اختر بود.
روزنامه حبل‌المتین، اولین بار در سال 1311 هـ.ق به مدیریت سیدجلال‌الدین مویدالاسلام در شهر کلکته هندوستان منتشر و برای مدت چهل سال ادامه حیات داد. این روزنامه مهمترین ارگان طرفدار تجارت و اقتصاد ملی و بازرگانان ایران بود. مشوق تجّار در پرداختن به طرح‌های ترقیخواهانه بود و در گزارشات خود در ایجاد آگاهی و علم در بین تجار می‌کوشید.
مهمترین نمایندگی‌ها و مراکز پخش روزنامه حبل‌المتین در هر شهری از سوی بازرگانان ایجاد شده بود که با ارسال هزینه انتقال آن به کلکته، شماره‌های مختلف حبل‌المتین به آدرس حجره‌شان می‌آمد و به این طریق حجره تجار محل فهم مسایل نو و در مقام مدرسه کوچکی برای همه محسوب می‌شد.
بازرگانان خواسته‌های خود را از حاکمیت همچون امنیت و عدالت و تنظیم مالیات‌ها و امور گمرکات و مسایلی همچون فساد داخلی و ناامنی و سلطه اقتصادی بیگانه و انحطاط تجارت ملی را از طریق حبل‌المتین اعلام می‌کردند و به این طریق مسایل تجار را به گوش خوانندگان خود در اکثر مناطق مسلمان‌نشین و به ویژه ایران می‌رساند.
در زمان تلاش ایرانیان برای تشکیل نظام مشروطیت، حبل‌المتین محرک بازرگانان در تحول‌خواهی بود و به آنان آگاهی می‌داد. حبل‌المتین گاه برای تحریک تجار در ایفای نقش در مسایل موجود به
انتقاد شدید از آنان می‌پرداخت تا در ذکر خواسته‌های خود برای اصلاح امور همه جوانب امر را براساس آینده‌نگری در نظر داشته باشند نه اینکه با ذکر خواسته‌های شخصی و زودگذر، ادامه حیات استبداد و سلطه استعمار را ممکن کنند.
روزنامه حبل‌المتین با مشروطه شدن ایران از سال 1325-1327هـ.ق در تهران منتشر شد. در این ایام هم از مهمترین منابع اطلاع و آگاهی عمومی و حامیان تجارت ملی و نظام مشروطه بود.
روزنامه ثریا در قاهره از سال 1316هـ.ق به مدیریت میرزاعلی محمدخان کاشانی و با همکاری سید فرج‌الله تاجر کاشانی چاپ و منتشر شد. این روزنامه از دومین سال نشر آن 1317هـ.ق و از شماره 27 به بعد، شاهد ظهور روزنامه شدیداللحنی از درون خود بود و آن روزنامه پرورش بود.
روزنامه پرورش که اولین شماره آن از سال 1318 هـ.ق منتشر شد، در مقایسه با روزنامه ثریا مقالات تند و شدیدتری منتشر می‌کرد و تاثیر اجتماعی آن به مراتب بیشتر بود. انتقادات شدید آن روزنامه از حکومت و مسایل دربار و دولت به آگاهی بیشتر مردم از اوضاع می‌انجامید.
در این پژوهش، محدودیت دسترسی به مجلات این روزنامه‌ها به خاطر عدم تجدید چاپ و فرسودگی فراوان آنان باعث شد تا میکروفیلم روزنامه ثریا مربوط به سال‌های 1316، 1317هـ.ق و 1323هـ.ق روزنامه پرورش چاپ 1318 هـ.ق مورد مطالعه قرار گیرد.
از جمله وجوه اهمیت این دو روزنامه این بود که کانال ذکر معضلات سیاسی و اجتماعی و اقتصادی بازرگانان بودند. در جریان
مشروطیت، بازرگانان را به اقدامات مثبت اقتصادی همچون تاسیس شرکت‌ها و تلاش برای تاسیس بانک ترغیب می‌کردند.
روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی ایران به مدیریت محمدهاشمی از معتبرتری منابع گزارش فعالیت مجلس دوره اول قانونگذاری است. این روزنامه در واقع به طور کامل به ذکر مباحث مذاکرات مجلس اول در موضوعات متفاوت پرداخته است و در مورد میزان آگاهی و اطلاع وکلای مجلس اول بخصوص بازرگانان حایز اهمیت است. در این پژوهش از این روزنامه به عنوان یکی از مهمترین منابع بخش سوم یعنی سهم بازرگانان در مصوبات و تصمیم‌گیری‌های مجلس نهایت استفاده گرفته شد.
2ـ اسناد:
مرکز اسناد ملی از مهمترین سازمان‌های ارایه سند است. در این مراکز به منظور یافتن اسنادی از خانواده‌های تجار برای فهم فعالیت آنان بخصوص مربوط به دوره مشروطه‌خواهی تلاش زیادی شد. حاصل تلاش‌ها آنکه اسناد مربوط به موضوعات کلی گمرکات و فعالیت ان و وزارت تجارت و مسایل بازرگانان در طی سالهای دوره مظفری بدست آمد و مورد استفاده قرار گرفت. اما اسناد مربوط به آرشیوهای خانوادگی که به تازگی به این مرکز وارد شده‌اند، به دلیل عدم کدگذاری در دسترس قرار نگرفتند.
مراجعات فراوان برای استفاده از اسناد بنیاد جانبازان و مستضعفان که در مرکز مطالعات تاریخ معاصر نگهداری می‌شوند به دلیل عدم همکاری مسئولان مربوط نتیجه‌ای نداد. با این وجود تلاش شده است تا از منابعی که به طور مستقیم از اسناد خانوادگی تجار عمده از جمله امین‌الضرب استفاده کرده‌اند، بهره گرفته شود. از جمله این منابع:
«افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی منتشر نشده دوره قاجار» تالیف فریدون آدمیت و هما ناطق، «موانع رشد سرمایه‌داری در ایران» اثر احمد اشرف و کتاب «زندگی‌نامه‌ی حاج محمدحسن کمپانی دارالضرب» تالیف شیرین مهدوی نوه حاج حسین آقا امین‌الضرب. این منابع در بسیاری موارد به ذکر نامه‌های بازرگانان و امین‌الضرب و روابط و مسایل آنان پرداخته‌اند و از این لحاظ حایز اهمیت هستند.
3ـ تاریخ مشروطه ایران تالیف احمد کسروی
کسروی از جمله مورخانی است که تاریخنگاری و محتوای آن را متحول کرد. او از پیشگامان مکتب تاریخنگاریی است که به اجتماع و نقش توده در تحولات توجه کرده و آن را به رشته تحریر درآورده است. او در همه آثار خود به این سبک و سنت پایبند است.
وجه دیگر اهمیت آثار و اقوال کسروی اینکه او خود از شاهدان عینی وقایع دوره مشروطیت بود. او ابتدا برای توضیح دیده‌ها و شنیده‌هایش از نقش افراد و گروههای مختلف اجتماعی در مشروطه‌خواهی و وقایع آن دوران به چاپ چند مقاله در ماهنامه‌ای اقدام کرد. این مقالات او مورد استقبال عمومی خوانندگان واقع شد به طوری که در تشویق او برای نگارش کتابی در تاریخ مشروطه به ارسال عکس و منابع و اسناد و مطلب برای او اقدام کردند. این درخواست عمومی باعث نگارش تاریخ مشروطه ایران شد. در واقع در اهمیت این تالیف اینکه مجموعه‌ای است از اسناد و مدارکی که علاقمندان به تاریخ و تحولات مشروطه برای کسروی گردآوری کردند و او با قلم توانایش و براساس مشاهدات خود شروع به کار کرد.
کسروی در ذکر وقایعی که منجر به مشروطه شدند به تاریخ تحلیلی پرداخته است و از وقایع سراسر ایران گزارش داده است. او در تالیف
خود، نقش و فعالیت خالصانه گروههای اجتماعی گمنام را بر نقش بزرگان و وزیران ارجحیت داده است و به سبک تاریخنگاری خود به دنبال ثبت فعالیت هم فعالان مثبت و منفی مشروطه بود. در حین تالیف بدبینی خود را نسبت به هرکسی بیان کرده و روش او به راستی شبیه ابوالفضل بیهقی است.
در این تحقیق، از نوشته‌های کسروی مربوط به جنبش مشروطیت و تلاش گروهها و افراد بخصوص بازرگانان تا بمباران مجلس استفاده شده است. از مهمترین بخش‌های کار کسروی گزارش وقایع منجر به مشروطیت تبریز و ذکر نقش بازرگانان در تشکیل انجمن ایالتی و مرکز غیبی و حمایت از مشروطه است.
4ـ کتاب آبی:
گزارش‌های محرمانه وزارت امورخارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران که در حقیقت مجله توسط احمد بشیری به فارسی نشر یافته است. این گزارشات از سال 1906 م آغاز شده و وقایع منجر به صدور مشروطه و دوره حکومت مشروطه را در ایالات عمده ایران ذکر کرده است. در واقع گزارش کنسول‌های انگلیس در آن ایالات به سفارتخانه و سرکنسول در بوشهر است که آنان به لندن مخابره کرده‌اند.
این مجلات در واقع اسناد سیاسی است که ماموران انگلیسی از اوضاع داخلی ایران یادداشت کرده‌اند و طبق قوانین داخلی کشور انگلستان پس از گذشت چندین دهه (حداقل سی‌سال) از وقایع مربوط در سطح عمومی منتشر می‌شدند.
اهمیت این گزارش‌ها، ارایه اطلاعات از علل مشروطه‌خواهی ایرانیان ـ به ویژه بازرگانان  ـ همچون ناامنی و ظلم حکام است. همچنین نقش
و فعالیت بازرگانان تهران، تبریز و یزد را در وقایع مشروطیت مشخص کرده است. در دوره پس از صدور مشروطیت هم درگیری بازرگانان با حکام را در تلاش برای اجرای اصول نظام مشروطیت و مقابله با ستم مالیاتی نشان داده است.
5ـ تاریخ بیداری ایرانیان تالیف میرزا محمد ناظم الاسلام کرمانی:
محمد ملقب به ناظم‌الاسلام پسر علی کرمانی الاصل در اواخر قرن 13هـ.ق متولد شد. او پس از مدتی با کسب علم و تحصیلات از کرمان به تهران آمد. در تهران ضمن آشنایی و برقراری ارتباط با برخی روشن‌اندیشان از جمله سید محمد طباطبایی از سوی او به عنوان ناظم مدرسه اسلام در محله سنگلج تهران برگزیده شد. اما با شروع زمینه‌های جنبش مشروطیت ناظم الاسلام از مدرسه خارج شد و ضمن پرداختن به فعالیت‌های سیاسی، به منظور آگاهاندن مهم به فعالیت علمی از جمله نگارش جزوه‌هایی برای اطلاع عمومی پرداخت. او از دوم ذی‌الحجه 1322 هـ.ق اقدام به ثبت دیده‌ها و شنیده‌های خود در مورد آنچه که منجر به مشروطه‌خواهی و بیداری مهم ایران شد، پرداخت. او در ارتباط با سید محمد طباطبایی و ارتباط با آزادیخواهان و محافل و مجامع تحول‌خواه، مذاکرات آنان را می‌شنید و بعدها با نگارش آن به قضاوت در مورد هر یک از اشخاص می‌پرداخت.
او هفده جزوه هفتگی را به عنوان مقدمه بیداری ایرانیان از جنبش تنباکو تا قتل ناصرالدین شاه با هم جمع و منتشر کرد. وقایع چند سال منجر به مشروطه و اقدامات مشروطه‌خواهان و تحولات این دوران و دوره فعالیت مجلس اول و وقایع منجر به استبداد صغیر را مجموعاً در چهار بخش چاپ کرد.
اهمیت این تالیف به چند لحاظ است. اول آنکه نویسنده به ارائه تلگرافات و اسناد و گفته‌های مستقیم از فعالان مشروطه در تقویت اهمیت سندیک و اعتبار آن کوشیده است. او همچنین به عنوان یک مشروطه‌خواه به گزارش فعالیت‌های محافل ترقیخواهی از جمله انجمن مخفی و روابط آن با بازرگانان عمده و روشنفکران پرداخته است. ناظم‌الاسلام در وقایع منجر به تحصن در سفارت انگلیس همراه با بازرگانان بوده و رایزنی‌ها و اقدامات آنان را کاملاً انعکاس داده است و به روزنگاری وقایع با تاکید بر نقش تجار در اعتراضات علیه حاکمیت تا تشکیل مجلس اول پرداخته و در این تحقیق مورد توجه اساسی قرار گرفت.
6ـ سیاحتنامه ابراهیم تالیف حاج زین‌العابدین مراغه‌ای
سیاحتنامه در سه جلد توسط بازرگان روشن‌اندیش اهل مراغه حاج زین‌العابدین نوشته شد. جلد اول آن در سال 1313 هـ.ق، جلد دوم در 1323هـ.ق و جلد سوم در سال 1327هـ.ق چاپ و نشر یافت. تالیف چنین اثری بخصوص جلد اول آن توسط یک بازرگان در میان جامعه ایران بی‌سابقه بود و لذا این اثر را به همکاری چند نفر نسبت می‌دادند.
مراغه‌ای از سن 16 سالگی به خاطر تجارت به قفقاز رفت و سپس در استامبول با تحولات جهان آشنا شد و در نگارش سیاحتنامه، ضمن یک سفر خیالی توسط قهرمان داستان می‌کوشد تا در ایجاد آگاهی و تحرک در بین جامعه ایران بخصوص بازرگانان ـ بکوشد.
سیاحتنامه مهمترین تالیف در بررسی انتقادی مسایل ایران قبل از مشروطه است و نویسنده در آن به ذکر واقعیات ملموس جامعه به زبان ساده پرداخته است. او در انتقادات خود از کساد تجارت و عقب ماندگی و عدم ترقی امر راهها و وسایل حمل و نقل، بی‌قانونی ظلم و
ستم حکام سخن گفته است و ضمن انتقاد به ارایه راه حل این معضلات پرداخته که این روش، او را در حد یک بازرگان ترقیخواه وطن‌پرست ارتقا داده است.
او در سیاحتنامه یک نگاه انتقادی شدید از همه جوانب سیاست و تجارت و روحانیت و آموزش و.‌.. دارد و راه حل را برقراری قانون و نظام مساوات می‌داند. در یک مقایسه، عقب‌ماندگی ایران را با پیشرفت ژاپن بررسی کرده است.
تاثیر اجتماعی سیاحتنامه در بین همه گروههای اجتماعی باعث آگاهی و دانایی از اوضاع و ایجاد یک احساس انقلابی برای جنبش علیه وضع موجود بود. مردم به طور مخفیانه آن را تهیه می‌کردند و حکومت برای مقابله با تهدیدات پخش آن را منع و خوانندگان آن را مورد تعقیب قرار داد. همه بزرگان مشروطه‌خواه از جمله سید محمد طباطبایی و ناظم‌الاسلام کرمانی آن را خوانده‌اند و در جلسات انجمن مخفی و تجمعات مختلف، قرائت آن در بیداری و تحریک افکار موثر بود.
در این پژوهش از سه جلد سیاحتنامه در بخش مبانی تعارضات بازرگانان با حاکمیت سیاسی و سلطه بیگانه استفاده شده است. این تالیف مسایل بازرگانان و جامعه ایران را در طی سالیان دوره مظفرالدین شاه نمایان می‌کند. ضمناً سیاحتنامه به عنوان تلاش موفق و علمی یک بازرگان ترقیخواه در ادبیات سیاسی مورد توجه قرار گرفته و نقش پراهمیت فکری و اندیشه‌ای مراغه‌ای را در بیداری ایرانیان و جریان مشروطه‌خواهی نشان داده است.
7ـ «کتاب احمد» و «مسالک المحسنین» تالیف عبدالرحیم طالبوف:

فایل : 192 صفحه

فرمت : Word