طرح کارخانه شیر پاستوریزه

مقدمه 

شیر به عنوان  یک ماده ی غذایی ارزشمند نخستین  و کامل ترین غذای نوزاد انسان و حیوان را تشکیل می دهد و در تمام طول دوران رشد عنصری حیاتی در جیره غذایی و الگوی تغذیه محسوب می شود .

مواد غذایی  مختلفی  که  مورد  استفاده بشر قرار می گیرند ، عمدتا به عنوان ماده غذایی آفریده نشده اند بلکه یک قسمت از یک موجود جاندار و یا زنده بوده و یا مثل  تخم مرغ  و عسل  جهت  برآوردن احتیاجات دیگری از قبیل ازدیاد نسل و تغذیه زمستانی می باشند .

مواد غذایی  نباتی هر کدام  قسمتی از گیاه و نبات  مانند: میوه – ریشه – ساقه و برگ می باشند ، درحالی که شیر را به عنوان هدیه ای از مادر به فرزند خویش و به عنوان اولین  ماده ی غذایی  نوزاد  باید  شناخت  که  تمامی مواد غذایی  مورد  نیاز بدن  را داراست .

مواد متشکله شیر و تأثیر عوامل مختلف بر آنها:

شیر را نمی توان به عنوان مخلوطی از پروتئین , چربی , کربوهیدرات , مواد معدنی و ویتامین ها معرفی نمود . چون مخلوط  نمودن این مواد هیچ  موقع شیر را به  وجود نخواهد آورد  و آزمایشات  مختلف  انجام  یافته در این مورد نیز تا  به حال  نتیجه ای نداده است . مواد  متشکله  شیر از حالت  خیلی   ساده  تا خیلی  پیچیده  ( کمپلکس )  که ترکیب  و ساختمان  قسمتی  از آن ها هنوز به  طور کامل  مشخص   و روشن  نیست  عبارتند از :

«« پروتئین ها – چربی ها – کربوهیدرات ها – مواد معدنی و ویتامین ها  »»

تحقیقات زیادی  که در این زمینه انجام  شده و حتی تحقیقات  سال های اخیر هم هنوز نتوانسته اند ترکیبات شیر را با تمام جزئیات آن روشن نماید .

طی  روزهای  نخست زایمان به  لحاظ ایجاد  دگرگونی گسترده  در ترکیبات آن را « آغوز » می خوانند .

تغذیه  نوزاد  با  « آغوز »  بسیار مهم  و  ضروری است .   وجود  « فیزیم »  زیاد  در « آغوز » آن را ملین می کند و به این ترتیب در تمیز شدن  روده های  نوزاد  و جلوگیر ی از تجمع  میکروب های  مضر نقش اساسی  دارد . به همین  دلیل وجود پاتن و مواد ایمنی  ساز کارشنا سان  علوم  تغذیه  مصرف  آغوز کاملا  طبیعی  می دانند  . همین کارشناسان در تشریح تفاوت های موجود بین شیر و آغوز می گویند . میزان پروتئین و چربی  و در نهایت ماده ی خشک  در آغوز بیشتر از شیر است و همچنین به  خاطر تفاوت ترکیب  پروتئین های آغوز با  ترکیب  پروتئین های  شیر آغوز در مقابل مایه پنیر حساس نبوده و منعقد نمی شود ، بنابراین از آغوز نمی توان پرورش معمول پنیر تهیه کرد و شیر مانند:  بسیاری  از مواد غذایی  دیگر خواص  خود را به مدت زیادی نمی تواند حفظ  کند .شیربه خودی خود حتی اگردربهداشتی ترین  شرایط  نیز دوشیده شود ، دارای میکروب است حتی اگر دام از  سلامت کامل برخوردار باشد .

شیر پس از خروج از پستان  در مرحله دوشش  و پس از‌ آن در معرض آلوده شدن به انواع میکروب ها می تواند قرار می گیرد .

شیر به صورت  دایمی  ترکیب و خواص خود را تغییر می دهد و این عمل تحت تأثیر میکرو ارگانیسم ها و آنزیم های موجود در ترکیب انجام می شود . شیر را نباید تنها به عنوان یک نوشیدنی تلقی کرد ، بلکه ماده ی خام و  ماده  اصلی  خیلی از فرآورده های شیری  از  قبیل کره – خامه – پنیر – ماست – شیرهای  کندانسه  و خشک –  بستنی و غیره را تشکیل می دهد و درجات خوبی و مقاومت و ارزش مواد  فوق بسته  به  ماده ی تشکیل دهنده ی اصلی آن یعنی شیر می باشد.

برای این که بتوان به طور صحیح ترکیب شیر را بررسی کرد ، بهتر است آنرا به دو قسمت آب و ماده ی  خشک   تقسیم  کنیم .  قسمت  اعظم  ترکیب  شیر را  ( 4/87 % ) آب تشکیل می دهد. و آن محیطی  است که تمام مواد متشکله شیر به صورت محلول و یا  دیسپریسون  در آن  قرار گرفته اند . فونکسیون  آب  در بدن  خیلی مهم  است ،  به طوری  که  نوزاد احتیاج  آب بدن  خود  را از آب شیر تأمین می نماید . به غیر ازآب مواد دیگر متشکله شیر را تحت عنوان ماده ی خشک نام می بریم .

<<< آب – شیر = ماده خشک>>>

در شیر  گاوه  به  طور کلی ماده  خشک  6/12 درصد شیر را تشکیل می دهد که مهم ترین  قسمت های ماده ی خشک را لاکتوز – چربی – مواد ازته – مواد مینرال تشکیل می دهند .  در ترکیبات  شیر لاکتوز بعد از آب از لحاظ  مقدار بیشترین  قسمت  آن را تشکیل می دهد ، لاکتوزدر شیر گاو بیشتر از یک سوم ماده خشک  یعنی  3/ 37درصد  را تشکیل می دهد . یکی دیگر از مواد  مهم  ماده ی خشک شیر ، چربی است که مقدار آن در شیر به طور متوسط 7/3 % و در ماده ی خشک  4/29 %  می باشد . این  ماده سبک ترین  ماده ی  متشکله  شیر  بوده که  فوری  تحت  تأثیر عوامل   مختلف   قرار گرفته و تغییر می یابد ، چربی به حالت امولسیون در داخل شیر قرار دارد .

چربی های  شیر را از  دو گروه  چربی های  حقیقی  « گلیسیریدها »  و یا موا د شبیه چربی و یا وابستگی به چربی تشکیل شده است .

مواد ازت دار :

مواد ازت دار به نسبت 4/3 % درشیرو 8/28 % از ماده ی خشک را  تشکیل می دهد  قسمت  اعظم  مواد  ازت دار ( 95 % )  شیررا  پروتئین ها تشکیل می دهند . پروتئین های شیر هم قسمت اعظم ( 80 % ) از کازئین تشکیل می شود .

مینرال یا مواد معدنی :

75/0 درصد شیر و 5/5 % ماده ی خشک را تشکیل می دهند . برخی  از مواد معدنی که در بروز خیلی  از  خواص   فیزیکی  و شیمیایی  و حتی  تکنولوژی  شیر موثرند ، محلول  بوده  و برخی  دیگر به  حالت  کلوئیدی در داخل شیر موجود می باشنند . این مواد  ( کلسیم – سدیم – پتاسیم – منیزیم – آهن – مس  – ید )  به حالت  فسفات ها  و کلرورها وجود دارد .

کمیت های فیزیکی قابل اندازه گیری شیر :

وزن مخصوص شیر :

شیر ماده ای  است  که  از تجمع  مواد مختلفی به وجود آمده و مسلما وزن مخصوص هر یک  از این مواد  در وزن  مخصوص شیر تأثیر به  خصوصی  خواهند  داشت .به عبارت  دیگر می توان  گفت : وزن  مخصوص  شیر مقدار متوسطی  است  از وزن مخصوص مواد متشکله شیر ، وزن مخصوص شیر گاو به طور متوسط 023/1 می باشد  یعنی 32/0 میلی گرم از آب مقطر سنگین تر است ( لازم به ذکر است که وزن مخصوص  شیر قابل  قبول در کارخانجات  شیر داخلی مابین 028/1 – 032/1 می باشد ) . می توان گفت که هر چه نمونه شیر از لحاظ  ماده ی خشک غنی  بوده باشد به همان نسبت بر وزن مخصوص آن افزوده خواهد شد ، به  عنوان  مثال می توان  شیر انسان با  وزن  مخصوص 030/1 و شیر گوسفند با وزن مخصوص 036 /1 و شیر گاوه با 032/1 را ذکر کر د و نتیجه گرفت که  چون ماده ی خشک  شیر انسان  کمتر است و در نتیجه وزن مخصوص کمتری را دارا می باشد .

**************************************

وزن مخصوص  به  وسیله ی دستگاههای شیشه ای کوچکی به نام « لاکتودانسیمتر » اندازه گیری  می شود . در کارخانه  شیر با  اندازه گیری  وزن  مخصوص به اضافه نمودن آب در شیر و یا برداشت چربی شیر پی  می برند و به  همین  خاطر از تحویل شیر با دانسته کمتر یا بیشتر از اعداد فوق خودداری می نمایند.

ویسکوزیته شیر :

شیر محلولی است که غلیظ تر از آب می باشد و در اثنای خالی کردن آن از ظرفی به ظرف دیگر مقاومتی از خود نشان می دهد که در اصطلاح به  نام  « ویسکوزیته » یا کشش سطحی نامیده می شود.که این خاصیت ازامولسیون مواد کولوئیدال مخصوصا کازئین  یا چربی  شیر حاصل  می شود ،  ویستکوزیته  آب  در20 درجه  سانتی گراد 005/1 بوده در حالی که ویسکوزیته  شیر 2 می باشد ، بعضی از میکروب ها مانند :

Ract , Lactic viscosus ., Mesntericus viscosus , Coli aerogenes   سبب افزایش ویسکوزیته  و حرارت باعث کاهش ویسکوزیته شیر می شوند . ویسکوزیته شیرتوسط دستگاه ویسکوزی متراندازه گیری میشود.که در  کارخانجات در حال حاضر انجام نمی گیرد .

*************************************

اسیدیته شیر :

PH  شیر تازه دوشیده  شده  برابر 6/ 6 می باشد.  یعنی  شیر تازه  خاصیت  اسیدی ضعیفی دارد . هرگاه شیر تازه در مجاورت  فنل  فتالئین با سود 1/0 نرمال تیتر شود

طرح کارخانه شیر پاستوریزه